Skip to main content

Panarchy

Duur: ~130 min.

Wat wordt mogelijk gemaakt?

Verandering verspreidt zich niet vanzelf van klein naar groot. Met Panarchy breng je samen in kaart hoe lagen in je systeem met elkaar verbonden zijn. Lokale experimenten gaan snel; grote systeemlagen bewegen traag. Door die dynamiek te herkennen, zie je waar kansen ontstaan om vernieuwing over grenzen heen te laten groeien. Je leert ook spotten waar vastgeroeste patronen van bovenaf naar beneden drukken — en hoe je dat kunt benutten.

Structurele Elementen — Min Specs

  1. Uitnodiging structureren

    "Laten we in- en uitzoomen — de lagen van onze wereld verkennen zoals Russische nestpoppen — op zoek naar verschuivingen in één laag die kansen creëren in een andere. Onze eerste stap is visualiseren hoe systemen gelaagd en ingebed zijn."

  2. Hoe de ruimte is gerangschikt en welke materialen nodig zijn

    Een open muur met een groot Panarchy-schema (voorbeeld figuur 5.38). Groepen van vier stoelen rond kleine tafels [breakouts van drie]. Post-its en kopieën van het Panarchy-schema voor elke deelnemer [digitale versies].

  3. Hoe participatie wordt verdeeld

    Rollen: host [tech host] en deelnemers. Geen minimale groepsgrootte; werkt het best met acht of meer mensen op meerdere niveaus van een organisatie. Iedereen die betrokken is bij het verspreiden van een vernieuwing of het doorlopen van een transitie, doet mee en heeft een gelijke kans om bij te dragen.

  4. Hoe groepen zijn samengesteld

    1-2-4-Iedereen [1-3-Iedereen]

  5. Volgorde van stappen en tijdsindeling

    • Intro: Deel de structuring invitation en bepaal samen een gedeelde uitdaging. Toon een voorbeeld zoals figuur 5.38. Benadruk de creatieve en conserverende dynamieken. Kleine, snelle experimenten op lagere niveaus kunnen opborrelen naar grotere, tragere lagen die succesvolle vernieuwingen bewaren. Omgekeerd kan kennis van bovenaf neerdalen om lagere niveaus te stabiliseren. Toon figuur 5.37 om die snel-traag-dynamiek te verduidelijken. Deel de Panarchy-schema's uit [iedereen tekent er zelf een]. (5 min.)
    • Factoren benoemen: Deelnemers maken een lijst van factoren die hun werk rond de gedeelde uitdaging beïnvloeden en ordenen die van kleinst naar grootst. (5 min.)
    • Factoren vertalen naar niveaus: Deelnemers vormen tweetallen [breakouts van drie] om de factoren te vertalen naar niveaus op het Panarchy-schema — één schema per kleine groep. (10 min.)
    • Niveaus vergelijken (alleen face-to-face): Tweetallen vormen kwartetgroepen. Ze vergelijken hun schema's, verwerken die tot één gezamenlijk schema en schrijven de naam van elk Panarchy-niveau op een post-it. (10 min.)
    • Niveaus integreren: Iedereen komt terug in plenaire sessie. Nodig drie à vier mensen uit verschillende groepen uit om het gezamenlijke Panarchy-schema op te bouwen door hun post-its op het grote schema te plakken. De rest observeert en valt niet in [reacties via Chatterfall of op post-its]. (10 min.)
    • Inzichten genereren: Deelnemers vormen kwartetgroepen [blijven in plenaire sessie] om het gezamenlijke schema te bevragen met post-its [Chatterfall]. Stel de vragen: 'Welke niveaus hebben aandacht en middelen gekregen? Welke zijn verwaarloosd? Wat weten we over de status en dynamieken op de verschillende niveaus?' (15 min.)
    • Inzichten delen: Iedereen komt terug in plenaire sessie om hun post-its aan het schema toe te voegen. [Overbreng vanuit de chat naar post-its.] (10 min.)
    • Pauze: Nodig iedereen uit om even te kijken naar berichten [even weg van het scherm] en iets te drinken. (10 min.)
    • Kansen en obstakels identificeren: Deelnemers vormen nieuwe kwartetgroepen [breakouts van vier] om kansen te benoemen voor het verspreiden van positieve verandering en schrijven die op post-its. Stel de vragen: 'Wat zie je — kijkend omhoog en omlaag door de niveaus — aan kansen en obstakels voor beweging tussen of over niveaus heen? Welke vensters voor nieuwe ideeën gaan er boven open? Welke middelen stromen omlaag vanuit creatieve destructie die boven borrelt? Welke ontwikkelingen van onderaf verstoren het niveau erboven?' (15 min.)
    • Kansen en obstakels delen: Iedereen komt terug in plenaire sessie. Nodig drie à vier mensen uit verschillende groepen uit om hun post-its aan het gezamenlijke schema toe te voegen. Een paar mensen delen reflecties en inzichten. (10 min.)
    • Kansen en obstakels prioriteren: De groep stemt op de drie belangrijkste kansen en obstakels [digitale peiling]. (10 min.)
    • Actiestappen bepalen: Deelnemers gebruiken 1-2-4-Iedereen [1-3-Iedereen] om actiestappen te bespreken die ze onmiddellijk kunnen zetten rond de top-kansen of -obstakels. Ze brengen in kaart wie zij kennen die mensen beïnvloedt door te vragen: 'Wat draagt bij aan je uitdaging op de niveaus boven en onder je? Wat zijn de verschillende snelheden om verandering te maken op elk niveau?' (10 min.)

Tips & Valkuilen

  • Gebruik een concreet gedeeld vraagstuk — abstracte uitdagingen geven vage Panarchy-schema's.
  • Geef deelnemers tijd om vertrouwd te raken met de schematekening voor je begint. Een slecht begrepen schema leidt tot oppervlakkige gesprekken.
  • Let op niveaus die iedereen overslaat — die zijn vaak het meest bepalend.
  • Vraag expliciet: wat beweegt snel, wat traag? Dat onderscheid opent het echte gesprek.
  • Raadpleeg het werk van Frances Westley over systeemverandering op schaal als verdieping.

Riffs & Variaties

  • Combineer Panarchy met Ecocycle Planning: gebruik de Ecocycle om de status op elk Panarchy-niveau apart te verkennen.
  • Gebruik W³ (Wat? Dus Wat? Wat Nu?) na de plenaire synthese om acties te verankeren.
  • Laat deelnemers hun persoonlijke rol in het systeem hertekenen na de analyse — maakt het individueel eigenaarschap zichtbaar.

Praktische Toepassingen

  • Help leerkrachten en schoolleiders kansen te identificeren op de verschillende niveaus van hun onderwijsomgeving.
  • Plan de verspreiding van vernieuwingen van lokale schaal naar nationaal niveau.
  • Help mensen hun eigen rol in hun werkomgeving te herdenken en te herpositioneren.
  • Analyseer verandering in gezondheidszorg: van afdeling over ziekenhuis naar sector en beleid.
  • Ondersteun gemeenschappen die een transitie doorlopen en willen begrijpen welke hefbomen op welk niveau liggen.

Online & hybride uitvoering

Deelnemers bewegen meerdere keren tussen de hoofdruimte en breakout-rooms. Houd groepen consistent en gebruik een visuele samenwerkingsruimte om de stappen samen te vatten. Stuur berichten of gesproken herinneringen om groepen op koers te houden.

Combineer met andere werkvormen

Geen gerelateerde werkvormen opgegeven.

Bronnen & Licentie

Developed by Henri Lipmanowicz and Keith McCandless. Dig deeper by exploring socio-ecological systems and the adaptive cycle: https://en.wikipedia.org/wiki/Socio-ecological_system#Adaptive_cycle

Gebaseerd op het werk van Keith McCandless en Nancy White, The Liberating Structures Fieldbook (2026), CC BY-SA 4.0.

Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0